فصلنامه علمی پژوهشی راهبرد اقتصادی

فصلنامه علمی پژوهشی راهبرد اقتصادی

سناریو‌ها و پیامدهای استقلال انرژی عراق و جایگزینی واردات گاز و برق از ایران با تأکید بر سیاست‌های کلی نظام در حوزه انرژی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه مطالعات غرب آسیا و آفریقا، دانشکده مطالعات جهان، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 دانشجوی کارشناسی ارشد مطالعات عراق، دانشکده مطالعات جهان، دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22034/es.2026.550527.1898
چکیده
مسئله استقلال انرژی عراق و کاهش وابستگی آن به واردات گاز و برق از ایران، موضوعی راهبردی با پیامدهای اقتصادی و ژئوپلیتیکی مهم برای هر دو کشور است. این پژوهش با هدف تبیین ابعاد وابستگی انرژی عراق به ایران، تحلیل پروژه‌های جاری عراق در حوزه گاز، برق و انرژی‌های تجدیدپذیر و بررسی تأثیر سرمایه‌گذاری‌های گسترده در این حوزه‌ها بر کاهش وابستگی تا سال ۲۰۳۰ انجام شده است. چهارچوب نظری پژوهش بر مبنای مفاهیم امنیت انرژی آژانس بین‌المللی انرژی و روش پژوهش، سناریو‌نویسی است که به‌وسیله آن نیروهای محرک، عدم قطعیت‌های بحرانی، سناریو‌های محتمل و پیامدهای آن‌ها تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که با تحقق سناریو‌های استقلال نسبی تا کامل و همچنین جهش سبز در توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، وابستگی عراق به ایران می‌تواند تا حد چشم‌گیری کاهش یابد و این روند با سیاست‌های کلی نظام جمهوری اسلامی ایران در حوزه انرژی ـ به‌ویژه تأکید بر «تنوع‌بخشی به بازارها»، «افزایش صادرات برق و گاز» و «تثبیت جایگاه ایران در بازارهای منطقه‌ای انرژی» ـ در ارتباط مستقیم است. همچنین تحلیل سناریو‌ای چهار آینده متفاوت برای عراق شامل استقلال نسبی، استقلال کامل، وابستگی پایدار و جهش سبز ارائه شده که هریک مزایا و معایب خاص خود را دارد. درنهایت پژوهش توصیه می‌کند که ایران باید سیاست‌های تطبیقی با تمرکز بر همکاری و انتقال فناوری برای حفظ جایگاه ویژه خود در بازار انرژی عراق اتخاذ کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آدمی، علی و شکری، مرتضی (1400). جایگاه ایران در آینده ژئوپلیتیک انرژی عراق. فصلنامه روابط خارجی، 13(4)، 755-784.
چیت‌ساززاده، امیرحسین و حسن‌تاش، سید غلامحسین (1399). مطالعه تطبیقی سیاست‌گذاری صادرات گاز طبیعی در چهارچوب مؤلفه‌های امنیت انرژی در روسیه، قطر و ایران. فصلنامه علمی پژوهشی راهبرد اقتصادی، 9(33)، 37-69.
حسین محمود (2024). أمن الطاقة فی العراق بعد عام 2014 (الغاز الطبیعی) انموذجا. مجلة دراسات دولیة، (99).
دانة غاز (2025، أبریل 3). إنجاز بلوغ إنتاج 500 ملیون برمیل نفط مکافئ فی حقل خور مور [بیان صحفی]. دانة غاز: https://www.danagas.com/wp-content/uploads/2025/04/AR-Pearl-Milestone-Press-Release-03042025.pdf
زیاد فاضل عبدالله (2024). معطیات الطاقة المتجددة وافاق تطورها فی العراق. Journal of Tikrit University for Humanities، (31).‏
سیاست‌های کلی نظام در زمینه «انرژی»:  https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=29280
شرکة نفط میسان (2025). رئیس مجلس الوزراء یفتتح مشروع استثمار ومعالجه الغاز المصاحب GPP فی حقل الحلفایة النفطی: https://moc.oil.gov.iq/?article=360
شرکة غاز البصرة (2025). مشروع معمل البصرة لتسییل الغاز(BNGL) . تم الاسترجاع فی 20 أغسطس 2025، من https://www.basrahgas.com/our-operations/our-growth-projects-bngl/?lang=ar
میدل ایست نیوز (2024)، 15 میلیارد دلار، ارزش کل صادرات گاز ایران به عراق: https://mdeast.news/?p=267766
وزارة التخطیط (2025). العارض الفنی لمشروع الغاز المتکامل [ملف PDF]. موقع وزارة التخطیط:
وزارة النفط العراقیة (2025). تقریر الإنتاج النفطی. الموقع الرسمی لوزارة النفط العراقیة: https://oil.gov.iq/?article=2773
وسام ناظم الخیکانی (2023). مستقبل الصراع الدولی والإقلیمی على الموارد الطبیعیة فی العراق. المرکز الدیمقراطی العربی.
 
Amer, M.; Daim, T. & Jetter, A. (2013). A review of scenario planning. Futures, (46), 23–40. https://doi.org/10.1016/j.futures.2012.10.003
Bradfield, R.; Wright, G.; Burt, G.; Cairns, G. & Van Der Heijden, K. (2005). The origins and evolution of scenario techniques in long range business planning. Futures, 37(8), 795–812. https://doi.org/10.1016/j.futures.2005.01.003
Cherp, A. & Jewell, J. (2014). The concept of energy security: Beyond the four As. Energy policy, (75), 415-421.
Cherp, A.; Vinichenko, V.; Jewell, J.; Brutschin, E. & Sovacool, B. (2017). Comparing electricity transitions: A historical analysis of nuclear, wind and solar power in Germany and the UK. Energy Policy, (101), 612–628. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2016.11.015
Hammed, K. N.; Khalil, S. I. & Raoof, H. H. (2025). Energy Security Strategy in Iraq: A Vision of Nature and Transformations after the Defeat of ISIS. Geopolitics Quarterly, 21(2), 11-28. doi: 10.22034/igq.2024.456711.1868
IPCC. (2022). Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change. Contribution of Working Group III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Cambridge University Press. https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg3/
Jorion, P. (2007). Financial risk manager handbook (4th ed.). Wiley.
Novikau, A. (2021). Conceptualizing and redefining energy security: A comprehensive review. China’s Energy Security: Analysis, Assessment and Improvement, 37-59.
Petroleum Economist Ltd. (2024). Energising Iraq [PDF]. https://gulfenergyinfo.com/media/3180/pe1024-iraq-report-final.pdf
Schoemaker, P. J. H. (1995). Scenario planning: A tool for strategic thinking. Sloan Management Review, 36(2), 25–40.
Strojny, J.; Krakowiak-Bal, A.; Knaga, J. & Kacorzyk, P. (2023). Energy security: a conceptual overview. Energies, 16(13), 5042.
Wright, G.; Cairns, G. & Bradfield, R. (2013). Scenario methodology: New developments in theory and practice. Futures, (46), 1–6. https://doi.org/10.1016/j.futures.2012.10.001
Zhiznin, S. Z.; Timohov, V. M. & Dineva, V. (2020). Energy security: Theoretical interpretations and quantitative evaluation. International Journal of Energy Economics and Policy, 10(2), 390-400.

  • تاریخ دریافت 12 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 15 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 29 آذر 1404