فصلنامه علمی پژوهشی راهبرد اقتصادی

فصلنامه علمی پژوهشی راهبرد اقتصادی

نقش‌ و جایگاه بریکس ـ پلاس BRICS-PLUS در اقتصاد جهانی و فرصت‌های پیش‌روی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار اقتصاد بین‌الملل و عضو هیات علمی موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی
2 استادیار اقتصاد بین‌الملل و عضو هیات علمی موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی
3 استادیار جغرافیای سیاسی عضو هیات علمی گروه مطالعات منطقه‌ای موسسه بیمه اکو دانشگاه علامه
چکیده
مشارکت در همگرایی‌ها و همکاری با اقتصادهای صنعتی نوظهور در ابعاد اقتصادی، سرمایه‌گذاری و تجارت، با توجه به رشد پُرشتاب و نقش‌آفرینی این کشورها در تعاملات جهانی، می‌تواند منافع اقتصادی و غیراقتصادی متقابلی را برای ایران، به‌عنوان عضو جدید گروه بریکس ـ پلاس، به ارمغان آورد. مطالعه‌ حاضر در پی آن است تا در چهارچوب «منطقه‌گر‌ایی جدید» در پاسخ به این پرسش‌ها که عملکرد گذشته بریکس چگونه بوده و دورنمای اقتصاد و تجارت درون‌منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای گروه بریکس ـ پلاس به چه صورت قابل تصور است و اینکه وضعیت ایران در برخورداری از عضویت در بریکس چگونه می‌تواند رقم بخورد؟ طی ربع قرن شکل‌گیری بریکس، تجارت اعضای گروه در چهارچوب نظری منطقه‌گرایی، منجر به ایجاد تجارت یا انحراف‌تجارت در پی داشته است؟ برای پاسخ به این پرسش‌ها، در بُعد روشی این مقاله از معیارهای «همگنی شاخص‌های اقتصادی» و «درجه همگرایی تجارت» استفاده شده است. نتایج مطالعه نشان می‌دهد، همگونی‌ و تجانس تولید و درآمد سرانه کشورهای بریکس طی دوره مطالعه به‌طور معناداری بهبود یافته است. هرچند سهم صادرات درون‌گروهی بریکس هنوز در سطح نازلی است، لیکن روند این شاخص‌ها بعد از شکل‌گیری بریکس روبه فزونی است. افزایش شاخص شدت صادرات ایران با بریکس (عمدتاً چین) نه تنها با تغییرات در صادرات جهانی ایران همسو نبوده، بلکه منجر به کاهش سهم ایران از صادرات جهانی شده است (انحراف تجارت). اگرچه همگرایی مشهودی میان اهداف گروه بریکس و سیاست خارجی ایران وجود دارد و منطقاً قرارگرفتن در کنار قدرت‌های نوظهور، می‌تواند قدرت چانه‌زنی ایران در صحنه روابط بین‌المللی را افزایش دهد، اما لازمه بهره‌مندی از منافع اقتصادی، رفع تحریم‌ها و فراهم‌شدن زیرساخت‌های لازم اقتصادی و تجاری برای تعاملات اقتصادی مطلوب است. گفتنی است ایران به‌دلیل انزوا از غرب، به‌ویژه از ایالات‌متحده، سیاست‌هایی را با اهداف کاهش تحریم‌های اقتصادی، تمرکز بر دستیابی به خودکفایی، سیاست جایگزینی و تغییر جهت به‌سمت کشورهای شرقی برای اطمینان از تاب‌آوری اجرا کرده است. ایران با وجود تحریم‌ها، ثبات اقتصادی نسبی را حفظ کرده است، اما به‌دلیل محدودشدن سرمایه‌گذاری‌های جدید، با خطرهای دورافتادن از صنعت و پیری زیرساخت‌ها مواجه است. ایران با مشارکت در همکاری‌های دوجانبه و چندجانبه، تقویت روابط با چین و روسیه، و پیوستن به بلوک‌بندی‌های نظیر بریکس با هدف جذب سرمایه‌گذاری تشکیل اتحادهای جدید و مقابله با تحریم‌ها از طریق ابتکارهای مشترک با چین و روسیه و تلاش برای دلارزدایی و توسعه نظام‌های‌مالی جایگزین توانسته به منطقه‌گرایی جدید دست یابد. منطقه‌گرایی جدید با رویکرد منعطف و چندوجهی برای خنثی‌سازی آثار منفی تحریم‌ها و انزوای دیپلماتیکی با بهره‌گیری از مزایای همکاری منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای، اجتناب‌ناپذیر است. ‌با بریکس ـ پلاس، افزایش صادرات نفت به کشورهای عضو به‌خصوص چین، جذب سرمایه‌گذاری، افزایش گردشگری و کاهش هزینه‌های زنجیره تأمین برای ایران امکان‌پذیرتر شده است. بریکس فرصت‌های بیشتری را برای ایران فراهم می‌کند تا سبد ارزی را متنوع سازد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

حسینی، میر‌عبداله و بزرگی، وحید (1381). شرکای منطقه‌ای ایران و امکان تشکیل هسته مرکزی یک هم‌پیوندی اقتصادی منطقه‌ای. پژوهشنامه بازرگانی، 6(23)، 1-37.
حسینی، میرعبداله و هومن، تقی (1386). مطالعه تطبیقی شاخص‌های اقتصاد کلان بین‌الملل کشورهای عضو اکو در فرایند منطقه‌گرایی. دانش و توسعه، (20)، 11- 42.
حسینی، میرعبداله؛ امیراحمدیان، بهرام و نصیرزاد، مهران (1397). مطالعه شاخص‌های توسعه‌ای کشورهای ساحلی خزر در فرایند منطقه‌گرایی. مطالعات اوراسیای مرکزی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، سال یازدهم، بهار و تابستان، (1)، 59-80.
رسولی‌نژاد، احسان (1403). سخن ‌سر دبیر. مطالعات کشورها (ویژه‌نامه ‌بریکس)، دانشکده ‌مطالعات ‌جهان دانشگاه‌ تهران، سال دوم، تابستان، (2)، 185-187.
سازمند، بهاره (1403). جنوب جهانی و بریکس: چرایی نپیوستن اندونزی به بریکس. مطالعات کشورها (ویژه‌نامه ‌بریکس)، دانشکده ‌مطالعات ‌جهان دانشگاه‌ تهران، سال دوم، تابستان، (2)، 331-351.
صادقی، سجاد (1403). نگاه ایرانی به بریکس و تحولات نظام بین‌الملل: رویکرد سنجی مقالات علمی ـ پژوهشی ایرانی در حوزه روابط بین‌الملل. مطالعات کشورها (ویژه‌نامه ‌بریکس)، دانشکده ‌مطالعات ‌جهان دانشگاه‌ تهران، سال دوم، بهار، (2)، 221-248.
ماسالسکی، کارول (1403). واکنش دولت ایران به تحریم‌ها؛ مطالعه موردی: منطقه‌گرایی جدید. مطالعات کشورها، دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران، 2(4)، 559-574.
میرترابی، سعید و مهرداد، فلاح (1401). چین، بریکس و تحول در نظم نهادی اقتصاد جهانی. مطالعات اقتصاد سیاسی بین‌الملل، دانشگاه رازی، 5(2)، 415-446.
نوروزی، حسین (1403). بانک توسعه جدید بریکس: تاملی بر عقلانیت نهادی و مجذوبیت ‌کارکردی. مطالعات کشورها (ویژه‌نامه ‌بریکس)، دانشکده ‌مطالعات ‌جهان دانشگاه‌ تهران، سال دوم، تابستان، (2)، 299-329.
 
Ahmed R.; Abweny M.; Benjasak C. & Nguyen D. (2024). Financial sanctions and environmental, social, and governance (ESG) performance: A comparative study of ownership responses in the Chinese context. Journal of Environmental Management, (351), 119718, doi: https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2023.119718.
Almasi, H. (2012). Investigating status of developing eight (D8) countries' macroeconomic indices in line with developing economic cooperation with Iran. African Journal of Business Management, 6(20), 6166. DOI: 10.5897/AJBM11.2440
Asian Development Bank (2022). Integration indicators technical notes. https://aric.adb.org. (Accessed on: October 30, 2023).
Barry, Donald & Ronald C. Keith, eds. (1999). Regionalism, Multilateralism, and the Politics of Global Trade. Vancouver: UBC Press.
Batmanghelidj, E. (2024). The limit of Iran’s Industrial Resilience. https://www.clingendael.org/publication/limit-irans-industrial-resilience (Accessed on 01 May 2024).
Bne, Intellinews (2024). BRICS currency is coming soon. https://www.intellinews.com/brics-currency-is-coming-soon-iranian-ambassador-325781/ (Accessed on: 21 May 2024).
Brahmbhatt, Milan & Dadush, Uri (1996). Disparities in Global Integration. Finance and Development, 33(3).
Chaziza, M. (2020). The impact of U.S. sanctions on Iran’s engagement and integration in the Belt and Road Initiative. Digest of Middle East Studies, 29(2), 167-182. doi: https://doi.org/10.1111/dome.12215.
Ertan, B. & Rashid, Y. (2022). Iran’s permanent membership at SCO: Expectation and reality. https://iramcenter.org/uploads/files/ IransPermMemb_v5-190222.pdf (Accessed on: 20 May 2024).
Harmsen, R. & Leidy, M. (1994). Regional Trading Arrangements. The Uruguay Round and Beyond, Background Papers II. https://www.trademap.org/Country_SelProductCountry_TS.aspx.
Hoekman, B. & Schiff, M. (2002). Benefiting from Regional Integration, Development, Trade and the WTO. Washington, D.C: The World Bank. https://en.wikipedia.org/wiki/BRICS#2024_expansion
Kayhan (2023). BRICS decides to expand developing bloc. https://kayhan.ir/en/news/118647/brics-decides-to-expand-developing-bloc (Accessed on: 7 June 2024).
Khajehpour, B. (2024). Deep data: The Iranian economy in 2024. https://amwaj.media/article/deep-data-the-iranian-economy-in-2024 (Accessed on 10 May 2024).
Kozhanov, NA. (2022). Iran’s economy under sanctions: Two levels of impact. Russia in Global Affairs, 20(4), 120-140. doi: 10.31278/1810-6374-2022-20-4-120-140
Rashid, Y. (2022). The Latest Status of the 25-Year Comprehensive Cooperation Agreement between Iran and China. https://iramcenter.org/en/the-latest-status-of-the-25-year-comprehensive-cooperation-agreement-between-iran-and-china-737 (Accessed on: 16 May 2024).
Sheila, P. (2000). Regionalism among Developing Countries. Macmillan Press LTD. Overseas Development Institute. London.
Söderbaum, F. (2003). Introduction: Theories of new Regionalism. Söderbaum F, Shaw TM. (Eds). Theories of New Regionalism. New York: Palgrave Macmillan: 1-21.
Spandler, K. & Söderbaum, F. (2023). Working Paper: Sovereignty and Regionalism: A new Framework. No. 05. Institute on Comparative Regional Integration Studies, UNU-CRIS. https://cris.unu.edu/sites/cris.unu.edu/files/UNU-CRIS_Working-paper_Spandler_and%20Soderbaum_23.05.pdf (Accessed on: 16 May 2024).
UNCTAD (1995-2022). Handbook of International Trade and Development Statistics 1994-2022. New York: UN Publications. (www.UNCTAD.Org)
UNCTAD (2022). World Investment Report, FDI/TNC Database. Geneva: Union Nation Conference Trade And Development. https://unctad.org/topic/investment/investment-statistics-and-trends. (Accessed on: October 30, 2023)
UNIDO (2008). International Yearbook of Industrial Statistics (IYIS). https://www.unido.org/. (Accessed on: October 30, 2023)
Viner, J. (1950). The Customs Union Issue. New York: Carnegie Endow.
World Bank (2001). Trade Blocs: A World Bank Policy Research Report. New York: Oxford University Press.
World Bank (2022). World Development Indicators Database 1998-2022. www.worldbank.org. (Accessed on: October 30, 2023)
World Bank (2022). World Development Indicators Database. (www.World Bank.Org/Data/...).
WTO ITC UNCTAD (2022). World Tariff Profiles. www.wto.org/statistics.

  • تاریخ دریافت 20 تیر 1403
  • تاریخ بازنگری 28 مهر 1403
  • تاریخ پذیرش 06 آذر 1403