فصلنامه علمی پژوهشی راهبرد اقتصادی

فصلنامه علمی پژوهشی راهبرد اقتصادی

طراحی الگوی راهبرد صادرات فناوری‌محور در صنعت نفت مبتنی بر اقتصاد مقاومتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد، گروه مدیریت دولتی، دانشکده مدیریت و حسابداری، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
2 دانشیار، گروه مدیریت کسب‌وکار، دانشکده معارف اسلامی و مدیریت، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران
3 دانشجوی کارشناسی ارشد مدیریت بازرگانی، دانشکده معارف اسلامی و مدیریت، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران
4 دانشجوی دکتری سیاست‌گذاری بازرگانی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
چکیده
تحقق سیاست‌های اقتصاد مقاومتی مستلزم اتخاذ رویکردها و راهبردهای متناسب و اصلاح اشکالات و ضعف‌های بخشی و سیستمی است. صنعت نفت به‌عنوان یکی از پیشران‌های اقتصاد مقاومتی شناخته شده و توسعه مناسب آن می‌تواند زمینه‌ساز و سرعت‌بخش توسعه سایر صنایع باشد. می‌توان دو رویکرد منبع‌پایه و رویکرد دانش‌پایه را برای توسعه این صنعت متصور شد. در این پژوهش که به‌صورت تحلیلی-استدلالی انجام شده است ضمن بررسی رویکرد حاکم در توسعه صنعت نفت کشور به ضرورت اتخاذ رویکرد فناوری‌محور پرداخته شده است. تبیین دلالت‌های موجود در امر توسعه صنعت نفت با سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی نشان از آن دارد که لازمه تحقق این سیاست‌ها، تغییر رویکرد حاکم و جایگزینی آن به رویکرد فناوری‌محور است. این پژوهش به کمک روش تحلیل مضمون و با استفاده از نرم‌افزارMAXQDA در سه سطح انجام شد. ازآنجایی‌که در این پژوهش از تحلیل مضمون قیاسی استفاده شده است، ابعاد مدل الماس به‌عنوان مضامین فراگیر در نظر گرفته شده و در رفت‌وبرگشت پیوسته، مضامین سازمان‌دهنده و پایه شکل‌گرفته‌اند. ابتدا از مصاحبه‌ها، 415 کد مستخرج گردید و این کدها در قالب 59 مضمون پایه و 21 مضمون سازمان‌دهنده انسجام یافتند. سپس مضامین به‌دست آمده تحت 6 مضمون فراگیر «شرایط تقاضای فناوری»، «عوامل تولید»، «سطح رقابت داخلی شرکت‌ها»، «وضعیت صنایع پشتیبان»، «نقش حاکمیت» و «رخدادهای تصادفی» دسته‌بندی گردیده و شبکه مضامین حاصل از آن به‌دست آمد. در نهایت و پس از استخراج نتایج، خروجی به 4 تن از خبرگان صنعت ارائه گردید و پیشنهادهای اصلاحی ایشان در مضمون‌بندی‌ها لحاظ شد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. افشاری مفرد، مسعود؛ عادلی نیک، حامد و شیخ علی‌شاهی، محمد (1399). اولویت‌بندی ابزارهای سیاستی حمایت از صادرات محصولات با فناوری بالا. بررسی‌های بازرگانی، (105)، 1-30.

    ایاران، عباس؛ فدایی اشکیکی, مهدی؛ همایون‌فر، مهدی و عموزاد خلیلی، حسین. (1402). ارائه مدل چگونگی تأثیر تحریم‌ها بر زنجیره سرمایه‌گذاری تا بهره‌برداری صنعت نفت ایران با روش نظریه داده‌بنیاد. دانش سرمایه‌گذاری، 12(46)، 445-464.

    باقری، سیدکامران؛ صدرایی نوری، ساسان و بزمی، منصور. (1383). پیوند هوشمندانه تحقیقات با انتقال تکنولوژی: گزینه‌ای استراتژیک جهت توسعه تکنولوژی در صنعت نفت کشور (با نگاهی به تجارب موفق پژوهشگاه صنعت نفت). دومین همایش ملی توسعه فناوری در صنعت نفت.

    پورتر، مایکل (1990). مزیت رقابتی ملل. ترجمه جهانگیر محمدی، تهران: نشر رسا.

    توکل، محمد و مهدی‌زاده، محمدرضا (1386). بررسی توسعه تکنولوژی و صنعت نفت ایران 1287-1357: نگاهی از دریچه جامعه‌شناسی تکنولوژی. علوم اجتماعی، جدید (31)، 21-56.

    درخشان، مسعود (1392). ویژگی­های مطلوب قراردادهای نفتی: رویکرد اقتصادی ـ تاریخی به عملکرد قراردادهای نفتی در ایران. فصلنامه اقتصاد انرژی ایران، (9)،  53-113.

    زروکی، شهریار و سورچی، مهشید (1401). تبیین اقتصاد مقاومتی با تمرکز بر نفت؛ کاربردی از رهیافت نامتقارن در اقتصاد ایران. دوفصلنامه علمی مطالعات و سیاست‌های اقتصادی، 9(2)، 296-273.

    سحابی، بهرام و رضاقلی، حورا (1396). بررسی عوامل مؤثر بر صادرات محصولات صنایع با فناوری بالا در کشورهای منتخب. تهران: دانشگاه تربیت مدرس.

    سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی (29/11/1392). سیاست­های کلی اقتصاد مقاومتی ابلاغی حضرت آیت‌الله خامنه‌ای. قابل دسترسی در: https://khl.ink/f/25370.

    شیرخانی، محمدعلی؛ براری، اباذر و پوزش شیرلزی، حسین (1389). تئوری «نفرین منابع» یا نحوه مدیریت درآمدهای نفتی مطالعه موردی: مقایسه ایران و نروژ. فصلنامه سیاست، 40(2)، 115-134.

    صابری، محمدجواد؛ شفیعی ناطق، محمدمبین؛ توحیدی، محمد و رشیدی، محمد امین (1401). شناسایی و تحلیل ریسک‌های راهبردی مالی در صنعت پتروشیمی جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه علمی پژوهشی راهبرد اقتصادی، 11(42)، 137-172.

    طاهری‌فرد، علی و حسینی، سیدجعفر (1390). بررسی امکان‌پذیری توسعه بر پایه منابع. فصلنامه فرایند مدیریت و توسعه، 3 (24)، ۹۱-۱۰۷.

    عابدین مقانکی، محمدرضا و دینی، بهروز (1394). مزیت نسبی ایران در صادرات فناوری. بررسی‌های بازرگانی، (75).

    فرتوک‌زاده، حمیدرضا؛ وزیری، جواد و آذرآیین، محمدرضا (1391). الگوی توسعه صنعت و فناوری در ایران؛ هسته‌های کوچک، شبکه‌های بزرگ؛ درس‌هایی از صنایع دفاعی و الگوسازی برای صنعت نفت. بهبود مدیریت، سال ششم، (3)، 97-60.

    فرد، ملیکا؛ کاباران‌زاد قدیم، محمدرضا و حقیقت منفرد، جلال (1400). طراحی مدل توسعه کارآفرینی دیجیتال درشرکت‌های دانش بنیان کوچک و متوسط با تأکید بر سیاست‌های اقتصاد مقاومتی. مطالعات راهبردی بسیج، 24(90)، 103-140.

    فلاح، محمدرضا؛ لسانی، ‌سید حسام‌الدین و اسماعیل‌زاده، فاطمه (۱۴۰۱). بررسی پیش‌شرط‌های اجرای موفق اقتصاد مقاومتی صنعت نفت. نشریه اقتصاد و بانکداری اسلامی، ۱۱(۴۰)، ۲۳۹-۲۶۶.

    محمدخانی، سمانه؛ فطرس، محمدحسن و مولایی، محمد (1399). سنجش اثرات کوتاه‌مدت و بلندمدت عوامل مؤثر بر صادرات گروه‌های محصولات با فناوری بالا در ایران. تحقیقات مدل‌سازی اقتصادی، (41)، 7-50.

    محمدی‌پور، علی؛ سلمانپور زنوز، علی و فخرحسینی، سید فخرالدین (۱۴۰۰). بررسی تأثیر شوک‌های قیمتی انرژی بر اقتصاد نفت‌محور ایران در قالب متد مدل‌سازی نئوکینزی و استفاده از معادلات تعادل عمومی پویای تصادفی. اقتصاد مالی، ۱۵(۵۷)، ۱۲۹-۱۶۴.

    موسایی، علی (1383). جهانی‌شدن و تکنولوژی در صنعت نفت. تهران: همایش ملی توسعه فناوری در صنعت نفت.

    مهرگان، نادر و دهقان‌پور، محمدرضا (1388). عوامل مؤثر بر صادرات کالاهای با فناوری برتر. همدان: دانشگاه بوعلی سینا، دانشکده اقتصاد و علوم اجتماعی.

    نوروزی، محمد؛ امانی، مسعود و گودرزی، غلامرضا (1395). بررسی موانع انتقال و توسعه فناوری در بخش بالادستی صنعت نفت: رویکردی تحلیلی. تهران: فصلنامه اقتصاد انرژی.

    نهاوندیان، محمد و افقهی، بابک (1393). عوامل مؤثر در توسعه صادرات خدمات با فناوری بالا در جمهوری اسلامی ایران. پژوهش‌های رشد و توسعه پایدار، سال چهاردهم، (4).

    واعظ، محمد و زمانی، لیلا (1388). تحلیل عوامل مؤثر بر صادرات با فناوری بالا در ایران و منتخب کشورهای پیشرو فناوری 85-1366. اصفهان: دانشگاه اصفهان.

     

    Ala, M. & Sorkhabi, R. (2023). The Modern Oil Industry in Iran: a Historical Perspective and Review. Journal of Petroleum Geology, 47(1), 101-119.

    Aydın, G. Z. & Oguzhan, G. (2019). The “Crabs in a Bucket” Mentality in Healthcare Personnel: A Phenomenological Study”. Hittite University Journal of Social Sciences Institute, 12(2), 618-630.

    Bouchra, N. H. & Hassan, R. S. (2023). Application of Porter's Diamond Model: A case study of tourism cluster in UAE. In Industry clusters and innovation in the Arab World (pp. 129-156). Emerald Publishing Limited.

    1. (2022). BP Statistical Review of World Energy.

    Braun, V. & Clarke, V. (2006). Qualitative Research in Psychology, (32), 77–101.

    Braun, V. & Clarke, V. (2019). Reflecting on Reflexive Thematic Analysis, Qualitative Research in Sport. Exercise and Health, 11(4), 589-597.

    Jiao, Z.; Sharma, R.; Kautish, P. & Hussain, H. I. (2021). Unveiling the Asymmetric Impact of Exports, Oil Prices, Technological Innovations, and Income Inequality on Carbon Emissions in India. Resources Policy, (74), 102408.

    Karanfil, F. & Omgba, L. D. (2023). The Energy Transition and Export Diversification in Oil-dependent Countries: The role of structural factors. Ecological Economics, (204), 107681.

    Karl, T. (1997). The Paradox of Plenty: Oil Booms and Petro-States. Berkeley: University of California Press. https://doi.org/10.1525/9780520918696

    Küçükkale, Y. & Adalı, Z. (2021). Analysis of Determinants of the High Technology Export in Turkey: Policy Recommendation for High-Tech Companies. In Management Strategies to Survive in a Competitive Environment (pp. 91-105). Springer, Cham.

    Marchetti, M. (2023). Solving ESG Issues through CSO: A Case Study of Fuji Oil Holdings Inc.’s Sustainable Procurement Activities of Cocoa in Ghana. Competitiveness Of Nations 2, The: Government Policies And Business Strategies For Environmental, Social, And Governance (Esg), 215.

    Navarro Zapata, A.; Arrazola, M. & de Hevia, J. (2023). Determinants of High-Tech Exports: New Evidence from OECD Countries. Journal of the Knowledge Economy, 1-15.

    Porter, Michael (1990). The Competitive Advantage of Nations. New York: the free press.

    Porter, Michael (1998). Competitive advantage of nations: creating and sustaining superior performance. simon and schuster.

    Ryan G.W. & Bernard H.R. (2003). Techniques to Identify Themes. Field Methods, 15(1), 85-109.

    Saunders, M. N.; Lewis, P. & Thornhill, A. (2019). Research Methods for Business Students. In Pearson (8th ed.). Pearson.

    Stevens, P. (2008). National oil companies and international oil companies in the Middle East: Under the shadow of government and the resource nationalism cycle. Journal of World Energy Law & Business, 1(1), 5-30.

    Tsai, P.H.; Chen, C.J. & Yang, H.C. (2021). Using Porter’s Diamond Model to Assess the Competitiveness of Taiwan’s Solar Photovoltaic Industry. Sage Open, 11(1).

    Uzum, B.; Ozdemir, Y.; Kose, S.; Ozkan, O. S. & Seneldir, O. (2022). Crab Barrel syndrome: Looking through the Lens of Type A and Type B Personality Theory and Social Comparison Process. Frontiers in Psychology, (13),1-8.

    Wei, N. (2023). The Competitiveness Analysis of Chinese Automobile Industry based on Improved Porter Diamond Model. Highlights in Business, Economics and Management, (17), 239-246.

  • تاریخ دریافت 30 آبان 1402
  • تاریخ بازنگری 16 اردیبهشت 1403
  • تاریخ پذیرش 12 خرداد 1403