فصلنامه علمی پژوهشی راهبرد اقتصادی

فصلنامه علمی پژوهشی راهبرد اقتصادی

شناسایی و رتبه‌بندی عوامل بروز فساد اقتصادی در خریدهای دولتی با رویکرد تاپسیس فازی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه مدیریت صنعتی، دانشکده معارف اسلامی و مدیریت، دانشگاه امام صادق علیه السلام، تهران، ایران
2 دانشجوی کارشناسی ارشد معارف اسلامی و مدیریت دولتی دانشکده معارف اسلامی و مدیریت، دانشگاه امام صادق علیه‌السلام، تهران، ایران.
3 دانشجوی دکتری مدیریت سیستم‌ها دانشکده معارف اسلامی و مدیریت، دانشگاه امام صادق علیه السلام، تهران، ایران.
چکیده
این پژوهش به شناسایی و رتبه‌بندی عوامل مؤثر بر فساد اقتصادی در خریدهای دولتی با استفاده از رویکرد تحلیل مضمون و روش تاپسیس فازی پرداخته است. هدف اصلی پژوهش، ارائه چهارچوبی ساختاریافته برای درک بهتر این پدیده و شناسایی مؤلفه‌های کلیدی تأثیرگذار بر فرایندهای تدارکاتی بود. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با خبرگان این حوزه و بررسی اسناد و گزارش‌های معتبر گردآوری شدند. نتایج پژوهش نشان داد عوامل فساد در سه دسته اصلی فردی، قانونی و ساختاری طبقه‌بندی می‌شوند. در بخش فردی، عواملی همچون عدم تعهد مأموران خرید، تبانی با فروشندگان و نبود مهارت‌های کافی برجسته شدند. در بخش قوانین و مقررات، ابهامات قانونی، اختیارات بیش از حد مأموران و عدم وجود قوانین بازدارنده به‌عنوان چالش‌های اصلی شناسایی شدند. درنهایت، در بخش ساختاری، عواملی مانند نبود شفافیت، ناکارآمدی نهادهای نظارتی و انحصاری‌بودن برخی از خریدهای دولتی، تأثیر به‌سزایی داشتند. رتبه‌بندی نهایی بر اساس مدل تاپسیس فازی نشان داد که تعارض منافع، ناکارآمدی نهادهای نظارتی، انحصاری بودن برخی خریدهای دولتی، تبانی مأموران خرید و فروشندگان کالا و فقدان شفافیت بیش‌ترین سهم را در ایجاد فساد دارند. این یافته‌ها بر اهمیت تقویت شفافیت، بازنگری در قوانین و ارتقای کارآمدی نظارت در کاهش فساد تأکید دارد. درنهایت پیشنهاد می‌شود پژوهش‌های آتی به بررسی نقش فناوری‌های نوین و دولت الکترونیک در ارتقای شفافیت و کاهش فساد بپردازند. همچنین، توجه به فرهنگ سازمانی و آموزش مأموران خرید می‌تواند گام مؤثری در پیشگیری از فساد باشد. این پژوهش با ارائه بینش‌های نوین، ابزاری مؤثر برای تدوین سیاست‌های اصلاحی و مقابله با فساد در حوزه خریدهای دولتی فراهم کرده است.
کلیدواژه‌ها

الهیاری، ناهید و فیروزمند، محمودرضا (1399). الزامات شکلی فرایند برگزاری مناقصات در نظام حقوقی ایران و موافقت‌نامه تدارکات دولتی سازمان تجارت جهانی؛ موردپژوهی قراردادهای نفتی. مطالعات حقوق انرژی، 6(1)، 1-18.
برزگر، عبدالرضا و رحمانی، تهمینه (1395). کنکاشی پیرامون فساد تدارکاتی در خریدهای دولتی ایران. سومین همایش بسترهای فساد مالی و اداری در نظام حقوقی ایران با رویکرد اصلاح و توسعه نظام حقوقی. میبد.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1370). ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش.
جعفری‌صمیمی، احمد؛ علمی، زهرا و صیادزاده، علی (1390). فساد، اندازه دولت و درجه بازی اقتصاد در مدل‌های رشد. پژوهشنامه بازرگانی، 16(61)، 113-134.
حبیبی، نادر (1375). فساد اداری (عوامل مؤثر و روش‌های مبارزه). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
حسن سلطان سولقانی، مهدی؛ مجیدی، مریم؛ امینی سابق، زین‌العابدین و ساده، احسان (1401). اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر مبارزه با فساد اداری در سازمان‌های دولتی ایران با رویکرد خط‌مشی‌گذاری. ماهنامه جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 5(11)، 6744-6753.
حسین‌زاده عربی، داوود و عباسی، بیژن (1400). مطالعه تطبیقی روش‌های برگزاری مناقصات در «قانون برگزاری مناقصات» ایران و «قانون نمونه تدارکات دولتی 2014» آنسیترال. فصلنامه علمی پژوهش‌های نوین حقوق اداری، 3(7)، 11-38.
خضری، محمد؛ تربتی‌مقدم، فرهاد و نظری، محمدرضا (1396). شناسایی زمینه‌های فساد اقتصادی در مناقصه‌های دولتی. بررسی مسائل اقتصاد ایران، 4(2)، 1-24.
راز، شاهین؛ زرین جوی الوار، سهیلا و هادی‌زاده، قاسم (1401). بررسی جامعه شناختی فساد اداری و ساز و کارهای کاهش آسیب‌های اجتماعی ناشی از آن در ایران. ماهنامه جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 5(8)، 111-125.
رجعتی فاروجی، علی‌اصغر و دولتشاهی، جافر (1400). اصول حاکم بر تدارکات عمومی و خریدهای دولتی در اتحادیه اروپا، فرانسه، انگلستان و ایران. اولین کنفرانس بین‌المللی دانش و فناوری حقوق و علوم انسانی ایران. تهران.
رحمانی، تهمینه و میرزاده کوهشاهی، نادر (1394). آسیب‌شناسی حقوقی برگزاری مناقصات در ایران. حقوق اداری، 2(7)، 145-182.
رحمانی، تیمور و اصفهانی، پوریا (1395). بررسی عوامل مؤثر بر شکل‌گیری فساد با تأکید بر ترکیب فعالیت‌های اقتصادی: مطالعه کشورهای در‌حال‌توسعه. فصلنامه پژوهش‌ها و سیاست‌های اقتصادی، 24(78)، 207-228.
رستاد، طاهره؛ فرهمند فرجادرشتی، سهیلا و موسوی کامرانی، سید میربخش (1392). مبارزه با فساد، رانت و انحصار عامل تحقق حماسه اقتصادی. اولین کنفرانس بین‌المللی حماسه سیاسی (با رویکردی بر تحولات خاورمیانه) و حماسه اقتصادی (با رویکردی بر مدیریت و حسابداری). رودهن.
شیروی، عبدالحسین (1385). مقایسه قانون برگزاری مناقصات با موافقتنامه ناظر بر خریدهای دولتی در سازمان تجارت جهانی. فصلنامه مدرس علوم انسانی، (47)، 49-78.
طجرلو، رضا و بابائی، زهرا (1396). بررسی اصول ارتقای سلامت در قانون برگزاری مناقصات ایران و سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD). مطالعات حقوق انرژی، 3(1)، 31-55.
طجرلو، رضا و قربانی درآباد، بهزاد (1395). سلامتی در معاملات دولتی. مطالعات حقوق انرژی، 2(1)، 85-120.
عابدی جعفری، حسن؛ تسلیمی، محمدسعید؛ فقیهی، ابوالحسن و شیخ‌زاده، محمد (1390). تحلیل مضمون و شبکه مضامین: روشی ساده و کارآمد برای تبیین الگوهای موجود در داده‌های کیفی. اندیشه مدیریت راهبردی، 5(2)، 151-198.
عزتی، مرتضی و کریمی گلنار، بهمن (1393). طراحی شاخص بومی برای اندازه گیری فساد اقتصادی. سیاست‌های راهبردی و کلان، 2(6)، 57-86 .
عسگری، مریم (1397). فساد و عوامل مؤثر بر کاهش فساد آن در دستگاه‌های اجرایی. رویکردهای پژوهشی نو در علوم مدیریت، (10)، 241-254.
عظیمی، حسین؛ عطافر، علی و شائمی بزرکی، علی (1390). بررسی تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم عوامل مدیریتی و سازمانی بر فساد اداری مالی (مطالعه موردی: سازمان‌های دولتی مراکز استان‌های اصفهان و زنجان). مجله علمی مدیریت فرهنگ سازمانی، 9(24)، 61-82 .
فدایی، حسن. (1384). فساد مالی در پیمانکاری‌ها؛ اتلاف منابع ملی. اطلاعات سیاسی اقتصادی، (213 و 214)، 173-164.
فضلی، مهدی و خالقی، ابوالفتح (1397). کاستی‌های تقنینی در کاهش فساد در معاملات دولتی در پرتو رهنمودهای OECD. فصلنامه پژوهش حقوق کیفری، 6(23)، 171-211.
قادری، مهدی (1388). فساد اداری در ایران؛ تحلیلی جامعه‌شناختی. معرفت، (138)، 105-118.
یزدی، نجم الدین. (1394). فناورانه و نوآورانه کردن خریدهای دولتی. سیاست‌نامه علم و فناوری، 05(1)، 27-39.
 
Abioro, T.A. (2021). Public Procurement Corruption and Service Delivery in Nigeria and South Africa. In: Dorasamy, N., Fagbadebo, O. (eds) Public Procurement, Corruption and the Crisis of Governance in Africa. Palgrave Macmillan, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-030-63857-3_13
Adil, M. (2015). A Decision Model for e-Procurement Decision Support Systems for the Public Sector Using Multi-Criteria Decision Analysis. PhD thesis, University of Sheffield.
Alptekin, O., & Alptekin, N. (2017, October). Analysis of criteria influencing contractor selection using TOPSIS method. In IOP conference series: materials science and engineering, (Vol. 245, No. 6, p. 062003). IOP Publishing.
Andersson, S. (2002). Corruption in public administration and political systems. Journal of Political Studies, 19(3), 453-470.
Attride-Stirling, J. (2001). Thematic networks: an analytic tool for qualitative research. In Qualitative Research, 1(3), 385–405. DOI: 10.1177/146879410100100307.
Bai, C., & Sarkis, J. (2016). Green Government Procurement: Decision-Making with Rough Set, TOPSIS, and VIKOR Methodologies. Information, Models, and Sustainability: Policy Informatics in the Age of Big Data and Open Government, 93-120.
Braun, V. & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. In Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. DOI:10.1191/1478088706qp063oa
Carloni, E.; Polinori, P. & David, D. (2021). Public Procurement and Corruption: Perspectives, Rules, Experiences. In: Carloni, E., Gnaldi, M. (eds) Understanding and Fighting Corruption in Europe. Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-030-82495-2_7
Gebeye, K. (2012). Economic impact of corruption. World Bank Policy Review, 8(2), 202-221.
Grandia, J. & Volker, L. (2023). Public Procurement: Theory, Practices and Tools (p. 157). Springer Nature.
Hwang, C. L. & Yoon, K. (1981). Multiple attribute decision making: Methods and applications. Springer.
Jahmurataj, I., & Zejnullahu, N. (2022). Challenges in the Implementation of Public Procurement Contracts and in Corruption. European Procurement & Public Private Partnership Law Review, 17(4), 250–257.
Kashap, N. (2004). Public procurement and corruption: An overview. Public Sector Studies, 22(2), 111-134.
Khamitov, Z., Knox, C., & Junusbekova, G. (2022). Corruption, public procurement and political instability in Kazakhstan. Central Asian Survey, 42(1), 89–108. https://doi.org/10.1080/02634937.2022.2072811
Kolthoff, E. (2012). Public sector corruption: A managerial perspective. Public Administration Quarterly, 22(1), 55-75.
Kunzlik, P., & Arrowsmith, S. (2009). Public Procurement & Horizontal Policies in EC Law – General Principles. Cambridge University Press.
Lupu, D. (2021). Public procurement and corruption in Eastern Europe. In Pandemic Challenges for European Finance, Business and Regulation. Proceedings of the International Conference EUFIRE 2021 (pp.468-475).
Makiva, M. (2021). Public Procurement Oversight and the Scourge of Corruption in the Public Sector: A Comparative Analysis of South Africa and Kenya. In: Dorasamy, N., Fagbadebo, O. (eds) Public Procurement, Corruption and the Crisis of Governance in Africa. Palgrave Macmillan, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-030-63857-3_12
Mathiba. G. (2020). Corruption, public sector procurement and COVID-19 in South Africa: negotiating the new normal. Journal of Public Administration, 55(4).
Myint, U. (2000). Corruption: Causes, consequences and cures. Asia Pacific Development Journal, 7(2), 33-48.
Nascimento, C. R. S. D. M. S., Almeida-Filho, A. T. D., & Perez Palha, R. (2025). A TOPSIS-based framework for construction projects’ portfolio selection in the public sector. Engineering, Construction and Architectural Management, 32(4), 2553-2570.
Neupane, S.; Saur, S. & Wadeyia, R. (2012). Corruption in public procurement and the impact on public service delivery. Journal of Governance, 15(3), 105-120.
OECD (2023). Government at a Glance 2023, OECD Publishing, Paris.
OECD. (2009). Public procurement and the challenge of corruption. OECD Reports.
OECD. (2016). Corruption in procurement: Insights from global practice. OECD Working Papers.
Olusegun, O., & Adewole , A. (2023). Corruption and public procurement documentation in Nigeria. Abstract from 7th Annual International Centre for African Research on Enterprise and Economic Development Conference, Paisley, United Kingdom.
Olusegun, S. (2024). Nigeria Public Procurement Act and the War Against Corruption: Identifying the Missing Link (April 03, 2024).
Özyürek, İ., & Erdal, M. (2023). Solution Proposals based on Fuzzy AHP-TOPSIS Hybrid Model to the Problems in Public Works Procurement in Turkey. Turkish Journal of Civil Engineering, 34(1), 153-166.
Palguna, I. B. G. (2012). THE DEVELOPMENT OF DECISION SUPPORT SYSTEM USING TOPSIS (TECHNIQUE FOR ORDER PREFERENCE BY SIMILARTY TO IDEAL SOLUTION) METHOD FOR TENDER PROCUREMENT PROJECT (A Case Study in Health Polytechnic Denpasar). KARMAPATI (Kumpulan Artikel Mahasiswa Pendidikan Teknik Informatika), 1(5), 1006-1017.
Salisu, M. (2000). Corruption in Nigeria. Department of Economics, Management School, Lancaster University
Schapper, P. R.; Veiga Malta, J. N. & Gilbert, D. L. (2006). An analytical framework for the management and reform of public procurement. Journal of Public Procurement, 6(1&3), 1-26.
Shi, C. (2022). Research on Supplier Comprehensive Evaluation Model Based on TOPSIS-Gray Relational Analysis. In 2022 International Conference on Urban Planning and Regional Economy (UPRE 2022) (pp. 165-169). Atlantis Press.
Soreide, T. (2002). Corruption in public procurement: Causes, consequences and cures. Transparency International.
Tanzi, V. (1998). Corruption around the world: Causes, consequences, and cures. IMF Working Paper.
Thai, K. V. (2001). Public procurement re-examined. Journal of Public Procurement, 1(1), 9-50.
Transparency International. (2006). Global corruption report. Transparency International, Berlin.
Transparency International. (2010). Global corruption report. Transparency International, Berlin.
UNODC. (2013). Corruption and public procurement. Corruption and Public Procurement. Transparency International, Berlin.
UNODC. (2013). United Nations Convention Against Corruption: Article 9 on public procurement. UNODC Report.
Uyarra, E., & Flanagan, K. (2010). Understanding the innovation impacts of public procurement. European Planning Studies, 18(1), 123-143.
Williams-Elegbe, S. (2012). Fighting Corruption in Public Procurement: A Comparative Analysis of Disqualification or Debarment Measures. Hart Publishing.
World Bank. (1995). The World Bank Annual Report 1995. World Bank Group. Washington, D.C.
Zadeh, L. A. (1965). Fuzzy sets. Information and Control, 8(3), 338-353.
Zakaria, R.; Kwong, L. Z.; Nilashi, M.; Majid, A.; Zaimi, M.; Ibrahim, O.; & Zin, R. M. (2014). ETHICAL BEHAVIORS IN E-TENDERING PROCESS FOR CONSTRUCTION PROJECT IN MALAYSIA. Journal of Theoretical & Applied Information Technology, 70(1).

  • تاریخ دریافت 25 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری 06 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 14 خرداد 1404