فصلنامه علمی پژوهشی راهبرد اقتصادی

فصلنامه علمی پژوهشی راهبرد اقتصادی

اقتصاد سیاسی قراردادهای نفتی: نقش ماهیت قانون در حکمرانی انرژی مبتنی بر نظریه بازی نهادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دکتری اقتصاد پولی دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
چکیده
ایران با وجود سابقه‌ای طولانی در انعقاد قراردادهای نفتی، همچنان با چالش‌هایی در طراحی و اجرای قراردادهای کارآمد و پایدار روبه‌روست. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از نظریه بازی نهادی و رویکرد اقتصاد سیاسی حقوق، به بررسی تعامل سه‌گانه ظرفیت دولت، ظرفیت جامعه و ماهیت قانون در شکل‌گیری تعادل‌های حکمرانی می‌پردازد و نشان می‌دهد که ساختار قراردادهای نفتی بازتابی از تعادل نهادی است. الگوی پژوهش ابتدا با تکیه بر معادلات ظرفیت، تعامل میان دولت و جامعه را بررسی کرده و اثبات می‌کند که نوع حکمرانی ـ از خودتنظیمی بازاری تا تنظیم‌گری دولتی ـ تابعی از توازن میان این دو نهاد است. در گام دوم، نقش ماهیت قانون به‌عنوان متغیری مستقل تحلیل می‌شود که جهت‌گیری تعادل‌های نهادی را در چهارچوب حکمرانی تعیین می‌کند. یافته‌ها حاکی از آن‌اند که حکمرانی پایدار مستلزم توازن نهادی میان دولت و جامعه، و وجود یک دولت قوی و تنظیم‌گر است که بتواند ظرفیت جامعه را نیز ارتقا دهد. در شرایط عدم‌توازن، تعادل نهادی به‌سوی یکی از دو حد افراطی میل می‌کند: یا هرج‌ومرج ناشی از ضعف دولت، یا تمرکزگرایی ناشی از ضعف جامعه. نقش قانون در این میان دوگانه است: در جامعه کوتاه‌مدت، استفاده از قانون به‌مثابه ابزار حکمرانی می‌تواند ناپایداری اجتماعی را مهار کند و در دولت کوتاه‌مدت، مشارکت جامعه در قانون‌گذاری می‌تواند از استبداد جلوگیری نماید. براین‌اساس، شکل‌گیری الگوهای قراردادی ـ از بیع متقابل تا قراردادهای امتیاز و مشارکت در تولید ـ بازتاب مستقیم نوع تعادل نهادی میان دولت، جامعه و قانون‌گذاری است. در حالت توازن، قراردادهایی همچون IPC و مشارکت در تولید شکل می‌گیرند که مبتنی بر حکمرانی ترکیبی‌اند؛ درحالی‌که در شرایط نامتوازن، یا حقوق دولت تضعیف می‌شود (قراردادهای امتیاز) یا جذابیت سرمایه‌گذاری کاهش می‌یابد (بیع متقابل)؛ بنابراین، سیاست‌گذاری قراردادی نباید صرفاً بر تحلیل‌های اقتصادی و حقوقی محض، و یا حتی ملاحظات سیاسی متکی باشد بلکه می‌بایست در چهارچوبی از اقتصاد سیاسی حقوقی و مبتنی بر توازن و تعادل نهادی طراحی گردد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


امامی میبدی، علی و هادی، احمد (1396). بررسی موانع انتقال فناوری در قرارداد بیع متقابل و ارزیابی ریسک انتقال فناوری در قرارداد ‏جدید نفتی ایران (‏IPC) با روش ‏FMEA. پژوهشنامه اقتصاد انرژی ایران، 6(22)، 1-44.
امین‌زاده، الهام و نصراللهی، علی (1399). تبیین ماهیت قراردادهای نفتی از دیدگاه حقوق اداری. مطالعات حقوق انرژی، 6(1)، 19-38.
بهدادی‌نیا، یوسف؛ ضیایی، سیدیاسر و مشهدی، علی (1402). تئوری‌های حاکم بر قراردادهای نفتی از منظر آرای داوری بین‌المللی. فصلنامه مطالعات بین‌‌المللی، 20(3)، 169-189.
بهمئی، محمدعلی و فرج مهرابی، حسن (1393). قراردادهای نفتی مشارکت در تولید و بیع متقابل از دیدگاه تحلیل اقتصادی حقوق. فصلنامه تحقیقات حقوقی، 17(68)، 141-173.
خطیبی عقدا، عبدالنبی؛ علومی یزدی، حمیدرضا؛ حاجیان، محمد مهدی و قاضی نوری، سید سروش (1402). تحلیل و دسته‌بندی قراردادهای بالادستی صنعت نفت ایران از منظر ظرفیت‌های یادگیری و انتقال فناوری. مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی، 13(47)، 26-62.
درخشان، مسعود (1392). ویژگی‌های مطلوب قراردادهای نفتی: رویکرد اقتصادی ـ تاریخی به عملکرد قراردادهای نفتی در ایران. پژوهشنامه اقتصاد انرژی ایران، 3(9)، 53-113.
درخشان، مسعود (1393). قراردادهای نفتی از منظر تولید صیانتی و ازدیاد برداشت: رویکرد اقتصاد مقاومتی. مطالعات اقتصاد اسلامی، 6(2)، 7-52.
درخشان، مسعود و تکلیف، عاطفه (1394). انتقال و توسعه فناوری در بخش بالادستی صنعت نفت ایران: ملاحظاتی در مفاهیم، الزامات، چالش‌ها و راهکارها. پژوهشنامه اقتصاد انرژی ایران، 4(14)، 33-88.
دیباوند، هادی؛ طاهری‌فرد، علی؛ فریدزاد، علی؛ تکلیف، عاطفه و بحرالعلوم، محمد مهدی (1397). مقایسه ابعاد مالی قراردادهای جدید نفتی ایران (IPC) و بیع متقابل: مطالعه موردی فازهای 4 و 5 میدان گازی پارس جنوبی. پژوهشنامه اقتصاد انرژی ایران، 7(26)، 51-77.
ربیعی، محسن؛ آقایی بجستانی، مریم و روحانی مقدم، محمد (1402). جایگاه و مکانیسم انتقال فناوری در قراردادهای نفتی در بخش بالادستی صنعت نفت و گاز با تطبیق در نظام حقوقی قراردادهای بیع متقابل و نسل جدید قراردادی موسوم به IPC با انطباق بر سیاست های جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه علمی پژوهش های نوین حقوق اداری، 5(17)، 59-113.
رعنائی، علیرضا؛ شهنازی، روح‌اله و حسینی، سید عقیل (1403). تناسب نهادی و تعادل‌های اقتصاد سیاسی ایران معاصر: رویکرد نظریه بازی. پژوهش‌های اقتصادی ایران، 29(98)، 162-197.
شهنازی، روح‌اله؛ حسینی، سید عقیل و رعنائی، علیرضا (1403). تحلیل مقایسه‌ای شوک‌درمانی و اصلاحات تدریجی در هدفمندسازی یارانه بنزین: اهمیت تطبیق‌پذیری نهاد و سازمان. فصلنامه علمی پژوهشی راهبرد اقتصادی، 13(48).
عامری، فیصل (1396). الگوی جدید قراردادهای نفتی ایران و معضل انتقال فناوری در صنعت نفت. پژوهش حقوق عمومی، 19(55)، 83-107.
محمدی، سیده‌مریم؛ منطقی، منوچهر؛ محمدی، زهرا و گرشاسبی‌نیا، ندا (1396). تحلیل فرایند انتقال فناوری در قراردادهای نفتی ایران مطالعه موردی تحلیل مدل جدید (IPC). فصلنامه مطالعات اقتصاد انرژی. ۱۳(۵۴)، ۱۳۵-۱۷۲.
نوروزی، محمد (1394). چالش انتقال فناوری در قراردادهای بالادستی نفت با تأکید بر قراردادهای بیع متقابل ایران. فصلنامه پژوهش‌های سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی انرژی، ۱(۱)، ۱۸۵-۲۲۰.
نوروزی، محمد (1397). مقایسه ظرفیت قراردادهای بالادستی نفت از منظر انتقال و توسعه فناوری با رویکرد عوامل حیاتی موفقیت. مطالعات راهبردی سیاست‌گذاری عمومی، 8(27)، 19-48.
نیکبخت، حمیدرضا و موسوی، سید حسن (1394). اصول و ساختار الگوی جدید قراردادهای نفتی ایران. فصلنامه تحقیقات حقوقی، 18(72)، 35-69.
 
Abd Radhi, H. D. (2021). The legal Nature of Petroleum Contracts from the National Point of View. Rigeo, 11(5).
Ambrosino, A. (2013). Institutions as game theory outcomes: towards a cognitive-experimental inquiry. International Journal of Management, Economics and Social Sciences, 2(2), 129-150.
Aoki, M. (2010). Between game theory and institutional studies: The dual-dualities of the institutional process. Available at SSRN 1624003.
Asghari, M., & Rakhshanikia, M. A. (2013). Technology transfer in oil industry, significance and challenges. Procedia-Social and Behavioral Sciences, (75), 264-271.
Barral, V. (2016). National sovereignty over natural resources: Environmental challenges and sustainable development. In Research handbook on international law and natural resources (pp. 3-25). Edward Elgar Publishing.
Barry, N. (1987). On classical liberalism and libertarianism. Springer.
Barry, N. P. (1979). Hayek's social and economic philosophy (p. 168). London: Macmillan.
Bidabadi, M.; Emami Meibodi, A.; Taghva, M. R. & Tari, F. (2023). Designing a Quality Model of Technology Transfer in the Upstream Iranian Oil Industry. Iranian Economic Review, 27(4), 1467-1494.
Bonefeld, W. (2017). The Strong State and the Free Economy. Rowman &Littlefield International.
Buchanan, J. M. (1991). Constitutional economics. In The world of economics (pp. 134-142). London: Palgrave Macmillan UK.
Büthe, T. (2019). Competition law and policy as an emerging IPE issue. The Palgrave Handbook of Contemporary International Political Economy, 447-463.
Candeias, T. D. J. (2024). A Comprehensive Overview and Classification of Upstream Oil and Gas Contracts.
Eucken, W. (1950). The Foundations of Economics (translated by Terence W. Hutchison). London: W. Hodge.
Fine, B., & Milonakis, D. (2012). From freakonomics to political economy. Historical Materialism, 20(3), 81-96.
Florini, A., & Sovacool, B. K. (2009). Who governs energy? The challenges facing global energy governance. Energy policy, 37(12), 5239-5248.
Franck, S. D. (2004). The Legitimacy Crisis in Investment Treaty Arbitration: Privatizing Publlic International Law through Inconsistent Decisions. Fordham L. Rev., (73), 1521.
Froese, M. D. (2019). Political Economy and International Economic Law. The Palgrave Handbook of Contemporary International Political Economy, 59-73.
Gordon, U. E. E. P. J. (2014). Oil and Gas Law: Current Practice and Emerging Trends.
Hayek, F. A. (2022). Law, Legislation, and Liberty, (19), University of Chicago Press.
Hédoin, C. (2017). Institutions, rule-following and game theory. Economics & Philosophy, 33(1), 43-72.
Howlett, M.; Ramesh, M.; Perl, A.; Xiol, Y. F. & Elisa, H. (2022). Dictionary of public policy. Edward Elgar Publishing.
Jackson, J. H. (1994). International Economic Law: Reflections on the" Boilerroom" of International Relations. Am. UJ Int'l L. & Pol'y, 10, 595.
Jenkins, J. A. & Rubin, J. (Eds.). (2024). The Oxford handbook of historical political economy. Oxford University Press.
Knodt, M. & Kemmerzell, J. (2022). Energy Governance in Europe: Introduction. In Handbook of energy governance in Europe (pp. 3-16). Cham: Springer International Publishing.
Labrousse, A. & Weisz, J. D. (Eds.). (2000). Institutional economics in France and Germany: German Ordoliberalism versus the French regulation school. Springer Science & Business Media.
Mattei, U., & Haskell, J. D. (Eds.). (2015). Research handbook on political economy and law. Edward Elgar Publishing.
Mirowski, P. (1986). Institutions as a solution concept in a game theory context. In The reconstruction of economic theory (pp. 241-263). Dordrecht: Springer Netherlands.
Morgera, E. & Kulovesi, K. (2016). Conclusions: A research agenda on international law and natural resources. Research Handbook on International Law and Natural Resources, 517-522.
Nourse, V. & Shaffer, G. (2009). Varieties of new legal realism: Can a new world order prompt a new legal theory. Cornell L. Rev., (95), 61.
O'Hara, E. A., & Ribstein, L. E. (2009). The law markets. Oxford University Press.
Pabst, A. & Scazzieri, R. (2023). The constitution of political economy: polity, society and the commonweal. Cambridge University Press.
Pénard, T. (2008). Game theory and institutions. New institutional economics: A guidebook, 158-179.
Petersmann, E. U. (2013). The establishment of a GATT office of legal affairs and the limits of ‘public reason’in the GATT/WTO dispute settlement system.
Polanyi, K. (2001). The great transformation, the political and economic origins of our time.
Posner, R. A. (2014). Economic analysis of law. Aspen Publishing.
Raanaei, A., Hoseiny, S. A. and Shahnazi, R. (2024). Political Economy Dynamics of Society-State Interaction in Iran during the Qajar and Pahlavi Eras: Institutional Congruity, Game Theory and Policy Implications. International Journal of New Political Economy, 5(2), 229-272. doi: 10.48308/jep.5.2.229
Roberts, P. (2016). Petroleum contracts: English law & practice (2nd ed.). Oxford University Press.
Roberts, P. (2020). A practical guide to upstream petroleum granting instruments. Qatar University Press.
Saillard, Y., & Boyer, R. (Eds.). (2001). Regulation Theory: The state of the art. Routledge.
Soifer, H. D. (2016). The development of state capacity. The Oxford handbook of historical institutionalism, 181-194.
Talus, K. (2016). Oil and gas: International petroleum regulation. In Research Handbook on International Law and Natural Resources (pp. 243-260). Edward Elgar Publishing.
Trachtman, J. P. (2008). The Economic Structure of International Law. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.
Van de Graaf, T., & Colgan, J. (2016). Global energy governance: a review and research agenda. Palgrave Communications, 2(1), 1-12.
Vanberg, V. J. (2001). The constitution of markets: Essays in political economy. Routledge.
Vanberg, V. J. (2018). Constitutional political economy (pp. 259-287). Palgrave Macmillan UK.
Viñuales, J. E. (2016). Foreign direct investment: international investment law and natural resource governance. In Research handbook on international law and natural resources (pp. 26-45). Edward Elgar Publishing.
Von Hayek, F. A. (1989). The pretence of knowledge. The American Economic Review, 79(6), 3-7.
Von Neumann, J., & Morgenstern, O. (2007). Theory of games and economic behavior: 60th anniversary commemorative edition. In Theory of games and economic behavior. Princeton university press.
Wilkinson, M., & Lokdam, H. (2018). Law and political economy.
Wiseman, H. J. (2023). Energy Governance Models. Handbook of Energy Law in the Low-Carbon Transition, (41).

  • تاریخ دریافت 17 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری 04 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 28 اردیبهشت 1404