فصلنامه علمی پژوهشی راهبرد اقتصادی

فصلنامه علمی پژوهشی راهبرد اقتصادی

راهبردهایی نوین در سیاست گذاری بانکداری اسلامی با تاکید بر رفع چالش های موجود در نظام بانکداری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد گروه فقه و مبانی حقوق ، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری، گروه فقه و مبانی حقوق، دانشکده الهیات، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
محققان و بانکداران مسلمان طی سه دهه گذشته پیشرفت‌هایی ستودنی به ‌دست آورده‌اند، لیکن با این همه، سیاست های پولی و بانکی موجود در نظام بانک‌داری و مالی اسلامی همچنان در مراحل نخست توسعه قرار دارد و با مشکلات بی‌شماری روبه‌رو است. نظام بانکی اسلامی برای دستیابی به ‌اهداف غایی خود و غلبه بر ‌نظام بانکی متعارف لازم است به شکلی مناسب، سریع و هوشمندانه به‌ مقابله با این چالش‌ها برخیزد.بانکی اسلامی نامیده می‌شود که بر مبنای احکام شریعت عمل کند. تفسیر مسائل شرعی بر‌عهده فقها است. این در حالی است که علمای مکاتب و مذاهب مختلف اسلامی، هر‌کدام دیدگاه متفاوتی دارند. نظام بانکی اسلامی بر ‌مبنای تعریف‌ها و تفسیرها و فتواهای فقها شکل می‌گیرد.پیشینه طولانی‌مدت بانک‌داری متعارف منجر به‌ ایجاد یک بدنه قانونی و حقوقی پخته و مستحکم شده است. اما از آنجا که نظام بانکی اسلامی نظامی نوظهور است، تکنیک‌های قانونی و نظارتی سازگار با بانک‌ها و نهادهای مالی اسلامی هنوز به‌درستی ایجاد نشده و توسعه نیافته است. تجهیز منابع در این بانک‌داری به دو شیوه کلی صورت می‌گیرد: یکی سیستم غیر انتفاعی که خود دو دسته است: قرض‌الحسنه پس‌انداز و قرض‌الحسنه جاری؛ و دیگری سیستم انتفاعی شامل؛ سپرده‌های سرمایه‌گذاری است که از حیث زمانی به کوتاه مدت، میان‌مدت و بلند‌مدت تقسیم می‌شود. سیاست های پولی و بانکی اسلامی، راهبردی عملیاتی در تجهیز و تخصیص منابع پولی، ارائه خدمات بانکی و سیاست‌گذاری پولی بر اساس آموزه‌های اسلامی است. به طور عمده می‌توان میان دو رویکرد ارزیابی محض فقهی و مهندسی مالی اسلامی در ارزیابی سازوکار بانک‌داری اسلامی تمایز قائل شد. در رویکرد تطبیق‌پذیری فقهی بررسی سازوکار بانک‌داری اسلامی، فرایند بررسی تنها شامل موضوع‌شناسی و بررسی فقهی سازوکارهاست.
کلیدواژه‌ها

احمدیان، اعظم (1392). ارزیابی شاخص‌های سلامت بانکی در بانک‌های ایران (1391-1390)». مقاله کاری شماره 9222 MBRI، تهران: پژوهشکده پولی و بانکی بانک مرکزی ایران.
احمدیان، اعظم (۱۳۹۷). طراحی سیستم رتبه‌بندی نظارتی بانک‌ها در شبکه بانکی کشور (رویکرد کملز). فصلنامه پژوهش‌ها و سیاست‌های اقتصادی، 26(85)، 7-31.
بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران (۱۴۰۰). دستورالعمل تأیید صلاحیت و عزل یا هرگونه تغییر مدیران ارشد و اعضای کمیته‌های ریسک، حسابرسی داخلی و رعایت قوانین و مقررات (تطبیق) مؤسسات اعتباری. تهران: بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران.
توکلی، محمدجواد (1379). بررسی بانکداری بدون ربا در کشور اردن و مقایسه اجمالی آن با چهارچوب بانکداری بدون ربا در جمهوری اسلامی ایران. (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
رضایی، ابراهیم و جلیلی، رضا (1391). نگرشی بر تأثیر سیاست پولی از کانال اعتبارات نظام بانکی در اقتصاد ایران. پژوهش‌های پولی ـ بانکی، 3(7)، 169.
روحانی، سیدعلی و بنی‌طبا، سیدمهدی (۱۳۹۶). پیامدهای نبود نظارت شرعی بر نظام بانکی ایران، دلالت‌های سیاستی. فصلنامه اقتصاد اسلامی، 2(۶)، ۸۷-۱۱۷.
عیوضلو، حسین (۱۳۸۶). شاخص‌های عدالت اقتصادی. تهران: مجمع تشخیص مصلحت نظام.
عیوضلو، حسین (1387). اصول و مبانی نظام پولی در اقتصاد اسلامی. فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسلامی، (29).
عیوضلو، حسین و کریمی‌ریزی، مجید (۱۳۹۴). شناسایی و اندازه‌گیری شاخص عدالت و کارایی در نظام بانکی؛ موردمطالعه: بانک توسعه صادرات ایران، استان اصفهان. مطالعات اقتصاد اسلامی، 8(15)، 121-۱۴۶.
کمیسیون اوراق بهادار مالزی (۱۳۸۵). مصوبات شورای مشورتی شرعی کمیسیون اوراق بهادار مالزی. ترجمه مهدی نجفی و سیدسعید شمسی‌نژاد. تهران: دانشگاه امام صادق (علیه‌السلام).
کهندل، محمد (1384). عدالت در بانکداری اسلامی. مجموعه مقالات همایش اسلام و توسعه اقتصادی، تهران: دانشگاه تربیت مدرس.
محرابی، لیلا و ندری، کامران (۱۳۹۷). اصول حاکمیت شرکتی در نهادهای ارائه‌دهنده خدمات مالی اسلامی. بیست‌ونهمین همایش بانکداری اسلامی، تهران: مؤسسه عالی بانکداری ایران، بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران.
مدنی‌زاده، سیدعلی؛ سالارکیا، امیرعباس و محمودزاده، امینه (1397). کمبود نقدینگی، رقابت برای سپرده‌پذیری و سیاست‌های اعتباری بانک مرکزی. فصلنامه برنامه‌ریزی و بودجه، 35(137)، 43-69.
مکیان، سیدنظام‌الدین و محبی، رضا (1392). اطلاعات نامتقارن و وام بانکی: مطالعه موردی سیستم بانکی ایران. سیاست‌گذاری اقتصادی، سال پنجم، (10).
موسویان، سیدعباس (1378). بانکداری اسلامی. تهران: پژوهشکده پولی و بانکی.
موسویان، سیدعباس (1389). طراحی مدل عملیاتی بانکداری اسلامی؛ سازگار با الگوی اسلامی ـ ایرانی پیشرفت. فصلنامه علوم انسانی اسلامی صدرا، (10).
موسویان، سیدعباس (1392). شاخص‌های ارزیابی بانکداری اسلامی (مطالعه موردی سیاست‌های کلی برنامه پنجم توسعه و تحقق آن). قم: زمزم هدایت.
موسویان، سیدعباس و بهاری قراملکی، حسن (1391). مبانی فقهی بازار پول و سرمایه. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق (علیه‌السلام).
موسویان، سیدعباس و خوانساری، رسول (1395). اجتهاد چندمرحله‌ای روش پژوهش استنباط مسائل فقه اقتصادی. فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسلامی، (۶۳).
موسویان، سیدعباس و میثمی، حسین (۱۳۹۳). آسیب‌شناسی نظارت شرعی در نظام بانکی ایران و ارائه اصلاح‌های قانونی. فصلنامه اقتصاد اسلامی، 14(54)، ۱29-۱01.
موسویان، سیدعباس و میسمی، حسین (1395). بانکداری اسلامی (۱): مبانی نظری ـ تجارب عملی. تهران: انتشارات پژوهشکده پولی و بانکی.
موسویان، سیدعباس؛ نظرپور، محمدنقی و کفشگر جلودار، حسین (1388). نقش شورای تخصصی فقهی در ارتقای سطح مشروعیت و کارایی بانک‌های اسلامی (مطالعه تجربه چند کشور اسلامی). فصلنامه اقتصاد اسلامی، 9(36)، 59-88.
میرمعزی، سیدحسین (1384). الگوی ذخایر سپرده‌های بانکی در بانکداری اسلامی. فصلنامه اقتصاد اسلامی، (۱۷).
میسمی، حسین و قلیچ، وهاب (1390). آسیب‌شناسی اجرای بانکداری اسلامی در کشور: دلالت‌هایی برای تحول در نظام بانکی. مجله تازه‌های اقتصاد، (132).
هاشمی، سیدمحمدتقی (1392). ارزیابی تحقق عدالت اقتصادی در الگوی بانکداری اسلامی با تأکید بر الگوی تفکیک و الگوی بانکداری تجاری. (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران.
یوسفی دیندارلو، مجتبی (1394). آسیب‌شناسی نظام بانکی: توقف و ورشکستگی بانک (تبیین چیستی موضوع). تهران: معاونت پژوهشی اقتصادی مرکز پژوهش‌های مجلس.
یوسفی، احمدعلی (1383). راه‌های جبران ارزش پول در سپرده‌های بانکی از منظر فقه و اقتصاد. سومین همایش دوسالانه اقتصاد اسلامی، تهران، ایران.

  • تاریخ دریافت 21 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 25 اردیبهشت 1403
  • تاریخ پذیرش 10 خرداد 1403